راهبردهای نوآورانه توسعه کسب‌و کارها

راهبردهای نوآورانه توسعه کسب‌و کارها

بازنمایی فرآیند تحول دیجیتال و مسیرهای خلق ارزش در گزارش‌های سالانه بانک‌های ایرانی: تحلیل محتوای کیفی جهت‌دار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه مدیریت، دانشکده مدیریت و علوم مالی، دانشگاه خاتم، تهران، ایران.
2 گروه حسابداری، دانشکده مدیریت و حسابداری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران جنوب، تهران، ایران.
چکیده
هدف: تحول دیجیتال در صنعت بانکداری صرفاً به توسعه کانال‌های الکترونیکی محدود نیست و می‌تواند راهبردها، ساختارها، فرایندها و مسیرهای خلق ارزش بانک‌ها را دگرگون سازد. با این‌ حال، پژوهش‌های انجام‌شده در بانکداری ایران عمدتاً بر عوامل موفقیت، موانع و پیامدهای مورد انتظار از دیدگاه خبرگان تمرکز داشته‌اند. هدف این پژوهش، تحلیل و مقایسه نحوه بازنمایی فرایند تحول دیجیتال و مسیرهای خلق ارزش در گزارش‌های سالانه بانک‌های ایرانی است.
روش پژوهش: این پژوهش با رویکرد کیفی و روش تحلیل محتوای کیفی جهت‌دار انجام شد. داده‌ها شامل گزارش‌های سالانه و گزارش‌های فعالیت هیئت‌مدیره هشت بانک ایرانی مربوط به سال مالی 1403 بود. کدگذاری قیاسی بر اساس هشت بلوک چارچوب ویال، شامل فناوری‌های دیجیتال، اختلالات و محرک‌ها، پاسخ‌های راهبردی، تغییر مسیرهای خلق ارزش، تغییرات ساختاری، موانع سازمانی و پیامدهای مثبت و منفی انجام شد. همچنین، مضامین ویژه زمینه بانکداری ایران به‌صورت استقرایی استخراج شدند.
یافته‌ها: شواهد مربوط به هر هشت بلوک در گزارش‌های بانک‌ها مشاهده شد، اما میزان تفصیل، صراحت و عملیاتی‌بودن افشا یکسان نبود. گزارش‌های مورد بررسی طیفی از بازنمایی تحول دیجیتال را نشان دادند که از دیجیتالی‌سازی خدمات موجود تا بانکداری باز، پلتفرم‌های دیجیتال، همکاری با شرکت‌های فناوری مالی و الگوهای اکوسیستمی خلق ارزش امتداد داشت. چهار الگوی غالب شامل تحول پروژه‌محور و اکوسیستمی، تحول نئوبانک‌محور و مقیاس‌پذیر، قابلیت‌سازی و هوشمندسازی و تحول دیجیتال در خدمت احیای مالی شناسایی شد. مقررات‌محوری، تحریم و بومی‌سازی، تسهیلات تکلیفی، اتکا به شرکت‌های وابسته و وضعیت مالی بانک‌ها نیز از مهم‌ترین عوامل زمینه‌ای بودند. افزون بر این، دستاوردها و پیامدهای مثبت بیش از موانع، شکست‌ها و پیامدهای انسانی و اجتماعی منفی افشا شده بودند.
نتیجه‌گیری: گزارش‌های سالانه بیش از آنکه سنجه مستقیمی از بلوغ واقعی تحول دیجیتال بانک‌ها باشند، نحوه صورت‌بندی و افشای این فرایند برای ذی‌نفعان را نشان می‌دهند. یافته‌ها نشان می‌دهند کاربرد چارچوب ویال در بستر بانکداری ایران نیازمند توجه صریح به شرایط نهادی و الگوهای خاص گزارشگری است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Representation of the Digital Transformation Process and Value Creation Paths in the Annual Reports of Iranian Banks: A Directed Qualitative Content Analysis

نویسندگان English

Fatemeh Mojibian 1
Seyede Mahboobeh Jafari 2
1 Management Department, Faculty of Management and Financial Sciences, Khatam University, Tehran, Iran.
2 Faculty of Management and Accounting, Islamic Azad University- South Tehran Branch, Tehran, Iran.
چکیده English

Objective: Digital transformation in banking extends beyond electronic channels and can reshape banks’ strategies, structures, processes, and value creation paths. However, prior research on Iranian banking has mainly focused on success factors, barriers, and expected outcomes based on expert opinions. This study analyzes and compares how the digital transformation process and value creation paths are represented in the annual reports of Iranian banks.
Method: This qualitative study employed directed qualitative content analysis. The data comprised annual reports and boards of directors’ activity reports of eight Iranian banks for the Iranian fiscal year 1403 (2024–2025). Deductive coding followed Vial’s eight-component framework, while context-specific themes related to Iranian banking were identified inductively.
Results: Evidence relating to all eight components was found, although the depth and operational detail of disclosure varied across banks. The reports displayed a spectrum of representations ranging from the digitalization of existing services to open banking, digital platforms, FinTech collaboration, and ecosystem-based value creation. Four dominant patterns emerged: project-oriented and ecosystem-based transformation, scalable neobank-oriented transformation, capability building and intelligent banking, and digital transformation supporting financial recovery. Regulation-driven transformation, sanctions and localization, mandatory lending, reliance on affiliated companies, and banks’ financial conditions were key contextual factors. Achievements and positive outcomes were disclosed more extensively than organizational barriers, failures, and adverse human and social consequences.
Conclusions: Annual reports primarily reveal how banks frame and disclose digital transformation rather than directly measuring their actual digital maturity. The findings indicate that applying Vial’s framework in Iranian banking requires explicit attention to institutional conditions and context-specific reporting patterns.

کلیدواژه‌ها English

Digital Transformation
Value Creation Paths
Corporate Disclosure
Digital Banking
Directed Qualitative Content Analysis
دوره 2، شماره 2
تابستان 1405
صفحه 1-38